9 sierpnia 1864 roku urodził się Roman Dmowski – jedna z najważniejszych, a zarazem najbardziej spornych postaci polskiej historii politycznej przełomu XIX i XX wieku. Dziś, w 162. rocznicę jego urodzin, warto spojrzeć na niego nie tylko przez pryzmat późniejszych sporów politycznych czy współczesnych etykiet, ale przede wszystkim jako na człowieka, który próbował odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: jak naród pozbawiony własnego państwa może odzyskać podmiotowość i zbudować własną siłę?
Dmowski nie był postacią łatwą. Nie był też politykiem bez błędów. Jego poglądy budziły i nadal budzą spory, a część jego ocen i koncepcji należy rozpatrywać w realiach epoki, w której żył. Ale niezależnie od tego, jak oceniamy poszczególne elementy jego doktryny, trudno odmówić mu jednego: był jednym z tych ludzi, którzy nie tylko uczestniczyli w historii Polski, ale próbowali nadać jej kierunek.
Od konspiratora do twórcy polskiej myśli narodowej
Dmowski dorastał w czasach, gdy Polska nie istniała na mapie Europy. Pokolenie jego młodości żyło jeszcze cieniem powstania styczniowego, ale jednocześnie coraz wyraźniej dochodziło do głosu przekonanie, że sama romantyczna wiara w narodowe powstanie nie wystarczy. To właśnie tutaj zaczyna się najważniejsza część jego politycznej drogi.
Dmowski należał do pokolenia, które chciało odejść od polityki opartej przede wszystkim na heroizmie jednostki i romantycznym zrywie. W jego miejsce proponował politykę długofalową: budowanie świadomości narodowej, rozwój gospodarczy, pracę społeczną, organizowanie społeczeństwa i konsekwentne wzmacnianie pozycji Polaków.
Wraz z innymi twórcami obozu narodowego budował środowisko, które z czasem stało się jednym z najważniejszych nurtów polskiej polityki. Dmowski był przede wszystkim jego głównym ideologiem i intelektualnym architektem. To on nadał polskiemu nacjonalizmowi nowoczesną, polityczną formę.
Nie chodziło mu przy tym wyłącznie o odzyskanie państwa. Chodziło o stworzenie narodu zdolnego to państwo utrzymać.
Naród jako fundament polityki
Najważniejszym pojęciem w myśli Dmowskiego był naród. Uważał, że polityka powinna być podporządkowana przede wszystkim jego długofalowemu interesowi. Państwo miało być narzędziem realizacji tego interesu, a patriotyzm nie powinien kończyć się na emocjach, symbolach i deklaracjach.
To była jedna z największych zmian, jakie Dmowski wniósł do polskiego myślenia politycznego. Patriotyzm miał stać się dla niego nie tylko uczuciem, ale obowiązkiem organizowania zbiorowej siły. Polak miał być nie tylko człowiekiem kochającym ojczyznę, lecz także człowiekiem odpowiedzialnym za jej przyszłość.
Dlatego tak duże znaczenie przywiązywał do edukacji, pracy społecznej, organizacji, gospodarki i świadomego kształtowania postaw obywatelskich. W tym sensie jego nacjonalizm był próbą odpowiedzi na bardzo nowoczesny problem: jak z milionów pojedynczych ludzi stworzyć wspólnotę zdolną do prowadzenia własnej polityki.
Najpełniejszym wyrazem tej filozofii stały się „Myśli nowoczesnego Polaka”. To nie była zwykła książka polityczna. Był to właściwie manifest nowego sposobu myślenia o Polsce – zerwania z bezsilnością, polityczną naiwnością i przekonaniem, że sama ofiara wystarczy do osiągnięcia celu.
Dmowski – przede wszystkim ideolog i pisarz
Być może największą siłą Dmowskiego nie była jego zdolność do codziennego zarządzania polityką, ale zdolność do tworzenia idei. Był człowiekiem pióra. Pisał dużo, ostro i bez kompleksów. Potrafił formułować myśli w sposób, który trafiał do szerokiego odbiorcy. Jego teksty nie były akademickimi rozprawami zamkniętymi w świecie specjalistów. Miały mobilizować, przekonywać i wychowywać politycznie.
Właśnie dlatego jego wpływ okazał się znacznie większy niż jego bezpośrednie sukcesy wyborcze czy partyjne. Dmowski stworzył język, którym przez dziesięciolecia mówiła znaczna część polskiego obozu narodowego. Ukształtował sposób rozumienia patriotyzmu, państwa, narodu i politycznego interesu Polski. Jego myśl oddziaływała także długo po jego śmierci. Właśnie tutaj należy szukać jego największej wielkości. Dmowski był większy jako twórca idei niż jako polityk dnia codziennego.
Jako ideolog potrafił patrzeć na dziesięciolecia. Jako publicysta potrafił nazywać problemy, których inni nie chcieli dostrzegać. Jako analityk polityczny potrafił myśleć kategoriami interesu narodowego, siły państwa i międzynarodowego układu sił.
Jako praktyk polityczny nie zawsze potrafił jednak przekuć tę intelektualną przewagę w równie imponującą skuteczność polityczną.
Dmowski i sprawa niepodległości
Paradoksalnie, Dmowskiemu zarzucano czasem brak romantycznego stosunku do niepodległości. Tymczasem jego polityka była podporządkowana właśnie temu celowi – tyle że rozumianemu inaczej niż w tradycji powstańczej.
Dmowski uważał, że Polska musi wykorzystać realny układ sił między zaborcami. W czasie I wojny światowej dostrzegał możliwość klęski państw centralnych i zwycięstwa Rosji, Francji i Wielkiej Brytanii. Ostatecznie to właśnie zwycięstwo Ententy stworzyło warunki, w których sprawa polska mogła zostać rozstrzygnięta na arenie międzynarodowej.
Jego działalność dyplomatyczna i udział w polskiej reprezentacji podczas konferencji pokojowej w Paryżu należą do najważniejszych elementów jego politycznej biografii. Dmowski należał do ludzi, którzy zabiegali o takie ukształtowanie powojennej Europy, aby odrodzona Polska mogła powstać jako realne państwo, a nie jedynie symboliczny twór. Nie oznacza to jednak, że Dmowski był bezbłędnym politykiem.
Jego największym problemem było to, że łatwiej przychodziło mu tworzenie wielkich koncepcji niż budowanie szerokiego politycznego kompromisu. Bywał dogmatyczny, nieufny wobec konkurentów i nie zawsze potrafił przekładać intelektualną rację na polityczną skuteczność. Jego relacja z Józefem Piłsudskim pozostaje najlepszym symbolem tego sporu dwóch różnych wizji Polski.
Piłsudski był przede wszystkim człowiekiem czynu, przywódcą i praktykiem politycznym. Dmowski był przede wszystkim ideologiem, publicystą i strategiem. I być może właśnie dlatego historia Polski potrzebowała obu. Dziedzictwo, którego nie da się łatwo zamknąć w jednej etykiecie Roman Dmowski pozostawił po sobie coś więcej niż program polityczny jednej partii. Pozostawił szkołę myślenia o Polsce.
Można nie zgadzać się z wieloma jego poglądami. Można krytycznie oceniać jego stosunek do mniejszości narodowych, jego koncepcje społeczne czy część diagnoz politycznych. Można wskazywać na ograniczenia jego politycznego realizmu i błędy popełniane w praktyce. Nie należy jednak z tego powodu pomniejszać jego rzeczywistego znaczenia dla polskiej historii.
Dmowski był człowiekiem swojej epoki, ale niektóre pytania, które stawiał, pozostają aktualne.
Czy państwo powinno posiadać własny interes? Czy naród jest wspólnotą, o którą trzeba świadomie dbać? Czy patriotyzm powinien oznaczać coś więcej niż emocjonalne przywiązanie do symboli? Czy gospodarka, kultura, edukacja i demografia są elementami bezpieczeństwa państwa? Czy w polityce międzynarodowej należy kierować się przede wszystkim sentymentem, czy interesem? To pytania, których nie da się unieważnić samą zmianą epoki.
Dmowski, którego warto czytać
162 lata po jego urodzeniu warto więc wrócić do Dmowskiego nie po to, by tworzyć kolejny pomnik ani po to, by urządzać kolejny proces polityczny człowieka zmarłego niemal sto lat temu. Warto go czytać.
Bo nawet tam, gdzie się z nim nie zgadzamy, zmusza do myślenia. A wielkość ideologa mierzy się przecież nie tylko liczbą ludzi, których przekonał, lecz także tym, jak długo jego pytania pozostają żywe.
Roman Dmowski był bez wątpienia jednym z najwybitniejszych polskich ideologów politycznych XX wieku. Był znakomitym publicystą, przenikliwym obserwatorem życia narodowego i człowiekiem posiadającym niezwykłą zdolność syntetyzowania politycznych problemów. Jego słabości jako praktyka politycznego nie powinny przesłaniać jego wielkości jako twórcy idei.
Jego najważniejszym dziełem nie była jedna książka, jedna partia ani nawet jeden epizod polityczny. Była nim próba nauczenia Polaków, że naród, jeśli chce przetrwać, musi nie tylko kochać swoją ojczyznę, ale również umieć o nią politycznie zabiegać. Być może właśnie dlatego, 162 lata po jego urodzeniu, Dmowski wciąż pozostaje postacią, o której nie można mówić obojętnie.
/kt/
Foto: Youtube.com/zrzut z ekranu/AI
Tekst powstał w ramach aktywności Podlaskiego Klubu Patriotycznego.
Powstanie Podlaskiego Klubu Patriotycznego dofinansowano ze środków Instytutu Dziedzictwa Myśli Narodowej im. Romana Dmowskiego i Ignacego Paderewskiego w ramach Funduszu Patriotycznego – edycja Niepodległość po polsku. Lokal znajduje się w Białymstoku przy ul. Jurowieckiej 30A/2.
