Dwie wizje historii. Prof. Andrzej Nowak vs Piotr Zychowicz

W jednej z ostatnich rozmów na antenie Kanału Zero prof. Andrzej Nowak odniósł się krytycznie do roli, jaką w polskiej debacie historycznej odgrywa Piotr Zychowicz. Wypowiedź ta ponownie uruchomiła szerszą dyskusję o granicach popularyzacji historii, o odpowiedzialności autorów kierujących swoje książki i komentarze do masowego odbiorcy oraz o tym, czy prowokacyjna narracja może zastępować klasyczny warsztat historyczny.

Spór ten nie dotyczy wyłącznie dwóch konkretnych postaci. W istocie jest to debata o tym, czym dziś ma być publiczna rozmowa o przeszłości: czy ma przede wszystkim przyciągać uwagę, czy raczej – nawet za cenę mniejszej atrakcyjności – pilnować metodologicznej precyzji.

PopHistoria Zychowicza

Piotr Zychowicz od lat buduje swoją rozpoznawalność jako autor, który konsekwentnie stawia pytania kontrfaktyczne i prowokacyjne. Jego książki oraz wystąpienia medialne opierają się na założeniu, że polska historiografia zbyt rzadko mierzy się z niewygodnymi wariantami i realnymi alternatywami politycznymi, przed jakimi stawały elity II Rzeczypospolitej. W tym sensie Zychowicz proponuje perspektywę realistyczną – skupioną na kalkulacjach interesów, ograniczeniach geopolitycznych oraz na brutalnych regułach gry międzynarodowej.

Nie sposób odmówić tej strategii jednego: skuteczności. Zychowicz potrafi zainteresować historią ludzi, którzy po publikacje stricte akademickie sięgnęliby zapewne bardzo rzadko. W przestrzeni publicznej pełni więc rolę wyrazistego popularyzatora – autora, który nie tylko opowiada o przeszłości, lecz także prowokuje do myślenia i do stawiania pytań.

Jednocześnie właśnie w tym miejscu zaczyna się zasadniczy problem, na który zwraca uwagę prof. Andrzej Nowak.

Historia przez duże „H”

Profesor Nowak – historyk od lat związany z klasycznym nurtem badań, autor wielotomowych syntez i prac źródłowych – podkreśla, że atrakcyjna narracja nie może zastępować rygoru metodologicznego. W jego ocenie część tez formułowanych przez Zychowicza opiera się na uproszczonych konstrukcjach, w których złożone uwarunkowania polityczne, społeczne i międzynarodowe zostają sprowadzone do kilku efektownych założeń.

Szczególnie krytycznie Prof. Nowak odnosi się do popularnej w publicystyce historycznej „gdybologii” – budowania alternatywnych scenariuszy bez wyraźnego oddzielenia hipotezy publicystycznej od wniosków wynikających z analizy źródeł. Z punktu widzenia badacza taka metoda może prowadzić do zacierania granicy pomiędzy analizą historyczną a narracją spekulatywną.

Istotą tej krytyki nie jest negowanie sensu stawiania pytań kontrfaktycznych. W nauce historycznej takie pytania funkcjonują od dawna jako narzędzie pomocnicze. Problem pojawia się wówczas, gdy hipoteza zaczyna funkcjonować w przestrzeni publicznej niemal na prawach równorzędnej interpretacji wydarzeń, a jej atrakcyjność narracyjna przysłania słabości argumentacyjne.

Dwaj ludzie, dwie historie

Zychowicz – co warto uczciwie podkreślić – nie proponuje wizji całkowicie oderwanej od realiów. Jego sposób myślenia o polityce międzywojennej jest osadzony w logice interesów i twardych ograniczeń geopolitycznych. W tym sensie jego realizm bywa cenną przeciwwagą wobec narracji idealizujących polską politykę zagraniczną czy sprowadzających ją wyłącznie do moralnych wyborów.

Jednak właśnie tu pojawia się zasadniczy zarzut formułowany przez prof. Nowaka: realizm polityczny nie zwalnia z obowiązku możliwie pełnego odtworzenia kontekstu historycznego. Skracanie drogi do wniosków – poprzez selektywne traktowanie źródeł, pomijanie alternatywnych interpretacji czy niedostateczne uwzględnianie realiów epoki – może prowadzić do zbyt daleko idących generalizacji.

W tej perspektywie krytyka profesora Nowaka nie jest wymierzona w samą ideę popularyzowania historii ani w potrzebę odważnych pytań. Dotyczy raczej sposobu ich formułowania i odpowiedzialności za skutki, jakie wywołują one w masowej wyobraźni. Historyk akademicki – zwłaszcza tak wyraźnie obecny w debacie publicznej – widzi swoją rolę jako strażnika „kontaktu z historyczną rzeczywistością”: z faktami, źródłami, ograniczeniami interpretacyjnymi i złożonością procesów.

Gdzie jest racja?

W istocie trudno rozstrzygnąć go jednoznacznie, ponieważ obie strony poruszają się na różnych poziomach debaty. Zychowicz funkcjonuje przede wszystkim jako publicysta i popularyzator, dla którego kluczowa jest atrakcyjność przekazu oraz zdolność dotarcia do szerokiego grona odbiorców. Prof. Nowak reprezentuje perspektywę badacza, dla którego pierwszorzędne znaczenie ma precyzja, ostrożność interpretacyjna i wierność warsztatowi naukowemu.

Z jednej strony warto więc docenić rolę autorów takich jak Zychowicz. To dzięki nim historia przestaje być postrzegana jako dziedzina hermetyczna, zarezerwowana wyłącznie dla specjalistów. To oni często inicjują zainteresowanie, prowokują do czytania, do polemik i do sięgania po inne źródła.

Z drugiej strony trudno nie przyznać racji prof. Nowakowi, gdy ostrzega przed drogą na skróty. Popularność nie może usprawiedliwiać uproszczeń, które – nawet nieintencjonalnie – deformują obraz przeszłości i utrwalają schematyczne wizje wydarzeń.

Najlepszą wiadomością płynącą z tej polemiki jest jednak coś jeszcze innego: fakt, że spór o historię w ogóle zaczyna interesować szeroką publiczność. Obecność tak wyrazistych postaci, jak Piotr Zychowicz, i tak wyraźnych głosów korekcyjnych, jak głos prof. Andrzeja Nowaka, pokazuje, że polska debata o przeszłości przestaje być marginalna.

Być może właśnie na styku tych dwóch światów – medialnej popularyzacji i akademickiej kontroli jakości – rodzi się przestrzeń, w której zainteresowanie historią może przerodzić się w coś trwalszego: w realną potrzebę rozumienia przeszłości i wyciągania z niej wniosków na przyszłość.

/KRed/